حیدر حب الله

ترجمه: سعید نورا

سؤال[1]:ما طلبه‌های حوزه‌ی علمیه‌ی از راه دور هستیم و از طریق اینترنت و نوارهای صوتی پیگیر دروس هستیم، از شما خواهانیم که برای ما برنامه‌ی درسی‌ای برای تحصیل علوم دینی، فلسفی و عرفانی تدوین کنید. شما اهل خبره‌ی این حوزه هستید و ما از شما بهره‌مند خواهیم شد. خداوند به شما خیر دهد و امیدواریم در زمینه رشد علمی و عملی مشمول عنایت اهل بیت‌ عصمت و طهارت باشید.

سؤال2: من از طلاب مبتدی حوزه نجف اشرف هستم و چند سوال دارم: الف ـ آیا برای فراگیری علم بلاغت، کتاب «مختصر المعانی» لازم است یا می توان آن را با کتاب دیگری جایگزین کرد؟ ب ـ توصیه شما پیرامون کیفیت فراگیری دانش رجال را خواندم و در صورت امکان، مایل به دریافت برنامه‌ای برای درس درایه هستم. همچنین می‌خواهم بدانم تقریراتی که فرمودید در مورد تاریخ علم رجال است و توسط یکی از طلبه های شما نوشته شده، آیا منتشر شده است یا خیر؟ مقدار قطعی که باید از کتاب «الروضة فی شرح اللمعة» خوانده شود چقدر است؟ آیا کلّ کتاب باید خوانده شود یا فقط بخش‌هایی از آن؟ اگر بخواهم کتاب های زیر را فراگیرم: المنهج الجدید فی الفلسفه اثر علامه مصباح یزدی، البدایة و النهایة و أصول الفلسفه نوشته علامه طباطبائی و الأسس المنطقیة و فلسفتنا از شهید صدر و نظریة المعرفة نوشته آیت الله سبحانی، چه ترتیبی را به بنده پیشنهاد می دهید؟ ابتدا با کدام آغاز کنم و با کدام تمام کنم؟ آیا المنهج الجدید علامه مصباح یزدی می‌تواند جایگزین بدایه الحکمه شود؟

هـ ـ لطفاً توصیه‌هایی برای نحوه مطالعه و انتخاب کتاب‌هایی که مطالعه آنها آموزنده و مفید باشد و موجب هدر رفتن عمر نشود، به من ارائه دهید و اگر ممکن است برنامه ای برای فراگیری درس عقاید از مقدمات تا سطوح برای بنده معین کنید، یعنی اینکه چه کتاب هایی باید فراگرفته شوند ؟

پاسخ: در این جا می‌توان به چند نکته اشاره کرد:

اولا: آموزش از راه دور ـ آنچنان که در سوال از آن تعبیر شد ـ به‌طور کلی، اشکالی ندارد، اما نمی‌تواند جایگزین تعامل با دانشجویان، استادان، بحث و تبادل نظر علمی شود. بنابراین، توصیه می‌شود که به‌نحوی میان آموزش از راه دور و بین این امور جمع کرد.

ثانیا: کتاب تاریخ علم رجالی که به آن اشاره کردید با عنوان (دروس تمهیدیة فی تاریخ علم الرجال عند الإمامیة) منتشر شده که تقریر دروس بنده در این زمینه به قلم استاد فاضل شیخ احمد بن عبدالجبار سمین است.

ثالثا: المنهج الجدید، به نظر من، می‌تواند جایگزین بدایة الحکمة شود، اما برخی از تحقیقات آن دچار آشفتگی است و به نظم بیشتری نیاز دارد. علاوه بر این، ترجمه آن به زبان عربی نیز با برخی مشکلات جزئی همراه است که البته ارزش ترجمه را کاهش نمی‌دهد، زیرا مترجم از مترجمان شناخته‌ شده است.

رابعا: من در اینجا پیشنویسی در حدّ توان برای برنامه دروس در دو مرحله مقدمات و سطح ارائه می‌کنم. در این پیشنهاد برخی از کتاب‌ها را ذکر می‌کنم، اما نظر نهایی من این برنامه نیست؛ زیرا تقسیم دوگانه مقدمات و سطح، تقسیم صحیحی نیست، همچنین تأکید بر علوم فقهی و اصولی در مواد درسی را تنها در صورت تمایل به تخصص در این علوم می‌پذیرم و در اینجا نظام گرایش های تخصصی مد‌ نظرم نیست. بلکه معتقد به برنامه دیگری هستم که در زمینه آن، کتاب‌های آموزشی مناسبی در فضای حوزوی در مورد آن ها در دست نیست یا برخی از کتاب‌ها مورد تأیید واقع نخواهد شد، اما معتقدم این پیشنویسی که ارائه می‌کنم در شرایط کنونی بهتر از سایر برنامه‌ها خواهد بود. همچنین، مد نظر داشته باشید هر کتابی را که در سؤالات ذکر شده اما  در این پیشنهاد ذکر نکرده‌ام، مورد تأیید بنده نیست.

برنامه پیشنهادی در دو مرحله مقدمات و سطوح

مرحه اول: موسوم به مقدمات

این مرحله بین دو تا سه سال متغیر است و در آن مواد زیر فراگرفته می‌شود:

1ـ زبان عربی (نحو و صرف)، در آن کتاب های زیر مبنا قرار می گیرد: النحو الواضح و (جامع الدروس العربیة یا شرح ابن عقیل) همراه با (مغنی اللبیب، به صورت اختیاری)

2ـ زبان عربی (علوم سه گانه بلاغت)، در این مرحله کتاب های زیر مبنا قرار می‌گیرند: البلاغة الواضحة و جواهر البلاغة.

3 ـ علم منطق، در آن کتاب های زیر فراگرفته می شود: خلاصة المنطق همراه با منطق مظفر.

4ـ فقه اسلامی، که در آن رساله عملیه خوانده می‌شود (که با توجه به وضوح و کیفیت تنظیم مطالب ترجیحا رساله سید محمد حسین فضل الله و یا مشابه آن مبنا قرار گیرد.) به همراه جلد یک از دروس استدلالی آقای ایروانی.

5 ـ حدیث و درایه، در آن کتاب اصول الحدیث مرحوم فضلی تدریس می شود.

6ـ علم رجال و جرح و تعدیل، در آن کتاب دروس تمهیدیه آقای ایروانی همراه با دروس تمهیدیة فی تاریخ علم الرجال تدریس می شود.

7ـ علم کلام اسلامی، که کتاب های زیر تدریس می‌شوند: بدایة المعرفة (یا عقائد الامامیة) همراه با مختصر الهیات آیت الله سبحانی همراه با علم الکلام الجدید (حلقه أولی).

8 ـ دانش فلسفه: که برای آن کتاب: خلاصة الحکمة الإلهیة اثر علامه فضلی همراه با موجز تاریخ الفلسفة و نیز بخش نظریة المعرفة کتاب فلسفتنا همراه با بدایة الحکمة فراگرفته می شود.

9ـ دانش اصول فقه، در آن کتاب المعالم الجدیدة للأصول از شهید صدر همراه با حلقه ثانیه وی تدریس می شود.

10 علوم قرآن کریم، که برای آن کتابهای: موجز علوم القرآن آقای داوود عطار همراه با خلاصه التمهید مرحوم آیت الله معرفت و علوم القرآن محمد باقر حکیم تدریس خواهد شد.

11ـ تفسیر قرآن کریم، و می‌توان از کتاب‌های زیر استفاده کرد: روش‌های تفسیری آیت الله سبحانی همراه با بخش‌هایی از تفسیر کشاف یا مجمع‌البیان (تفسیر جزء‌به‌جزء یا ترتیبی) همراه با کتاب «المدرسة القرآنیة» از شهید صدر (تفسیر موضوعی).

12ـ دانش تاریخ و سیره، و می‌توان از کتاب سیرة المصطفی مع سیرة الأئمة الاثنی عشر سید هاشم معروف الحسنی بهره برد.

13ـ آشنایی با علوم اسلامی، این ماده درسی در سال‌های اولیه دروس حوزوی فراگرفته خواهد شد که در آن کتاب (درآمدی بر علوم اسلامی) اثر آیت الله مطهری تدریس می‌شود

مرحله دوم: موسوم به مرحله سطوح

این مرحله بین سه تا چهار سال طول می کشد و طلبه در این مرحله امکان دریافت مدرک کارشناسی ارشد را خواهد داشت و از او خواسته می شود تا یک پایان نامه علمی ارائه دهد، در این مرحله می توان مواد درسی زیر را مبنا قرار داد:

1ـ فقه اسلامی، که خود به مواد مختلفی تقسیم می شود:

1ـ 1 ـ فقه استدلالی، کتاب های زیر در این موضوع تدریس می شود: ج2 یا ج 3 دروس استدلالی آقای ایروانی یا همراه با دروس استدلالی آقای ایروانی که جایگزین مکاسب است در کنار فقه مقارن. 

2 ـ 1 ـ فقه نظریه: کتاب اقتصادنا آقای صدر در آن تدریس شود.

3 ـ 1 ـ فقه قرآنی یا فقه آیات الأحکام، در این زمینه کتاب (دروس تمهیدیة فی آیات الأحکام) آقای ایروانی تدریس می شود.

4 ـ 1 ـ قواعد فقهیه، در این ماده درسی کتاب القواعد الفقهیة آقای ایروانی همراه با القواعد الفقهیة شیخ مکارم شیرازی یا کتاب فاضل لنکرانی یا بجنوردی فراگرفته خواهد شد ( می توان به برخی از قواعد فقهیه نیز اکتفا نمود.)

2 ـ علم اصول فقه، کتاب های زیر برای تدریس مناسب است: حلقه ثالثه همراه با أصول الفقه المقارن محمد تقی حکیم.

3 ـ علم رجال و جرح و تعدیل، در این ماده کتاب کلیات علم رجال آیت الله سبحانی فرا گرفته خواهد شد.

4ـ علوم حدیث و درایه، در این ماده کتاب مقباس الهدایة مرحوم مامقانی تدریس خواهد شد.

5 ـ علم منطق، در این بحث کتاب (الأسس المنطقیة للاستقراء یا خلاصه ای از آن) محور قرار می گیرد.

6 ـ علم کلام و اعتقادات، در این زمینه کتاب «الإلهیات» سبحانی به صورت کامل در کنار مرحله دوم از کلام جدید فراگرفته خواهد شد.

7 ـ علم فلسفه، در این زمینه کتاب نهایة الحکمة و أصول الفلسفة و روش رئالیسم به همراه فلسفه دین و فلسفه معاصر تدریس می‌شوند.

8ـ علوم قرآنی، در این ماده کتاب تاریخ القرآن اثر میر محمدی همراه با البیان آقای خوئی فراگرفته خواهد شد.

9 ـ علم سیره و تاریخ، برای این ماده کتاب ائمة أهل البیت آقای صدر همراه با یک کتاب در زمینه تاریخ اسلام مثل: کتاب آقای یوسفی غروی و یا کتاب‌های دیگر مورد مطالعه قرار می گیرد.

10ـ تفسیر قرآن کریم، در این موضوع کتاب های زیر فراگیری خواهند شد: التفسیر و المفسرون از مرحوم معرفت همراه با بخش‌هایی از کتاب تفسیر المیزان علامه طباطبائی (تفسیر جزء به جزء) همراه با سرفصل‌هایی از کتاب «التفسیر الموضوعی» آیت الله سبحانی یا همه بخش‌های کتاب معارف القرآن علامه محمد تقی مصباح یزدی (تفسیر موضوعی).

11 ـ دانش ادیان و مذاهب، در این زمینه خلاصه الملل و النحل آقای سبحانی در کنار دراسة الأدیان شیخ حسین توفیقی مطالعه خواهد شد..

12 ـ ادبیات عرب، تاریخ ادبیات عرب همراه با علم شعر و عروض.

13ـ جریان شناسی جهان اسلام در عصر حاضر، سلسله سخنرانی هایی برای آشنایی با شاخص‌ترین متفکرین مسلمان در دوران معاصر (سید صدر، خمینی، مطهری، طباطبایی، شریعتی، کاشف الغطاء، شمس الدین، فضل الله، موسی صدر، صدر دوم، محمد عبده، محمد جواد مغنیه، محمد شیرازی، محمد عابد جابری، نصر حامد أبو زید و دیگران).

14 ـ دوره‌های مهارتی در طی مرحله سطوح، در زمینه‌های رسانه، مدیریت، اینترنت، فناوری اطلاعات، سخنوری، آموزش و نویسندگی و...

نکات ضروری

نکته اول: در بسیاری از این مواد به دنبال آموزش کتب به سبک شرح و تطبیق بر متن چنانکه شیوه معمول حوزه علمیه است نیستیم. بلکه باید ارائه در قالب جلساتی از سوی استاد و تعیین محدوده‌ای از متن کتاب باشد که در هر جلسه طلبه به آن مراجعه نماید باشد. این  کار در کتاب‌های تاریخی، سیره، علوم قرآنی، جریان‌شناسی فکری معاصر، مطالعات ادیان و مذاهب و غیره امکان پذیر است.

نکته دوم:

مواد آموزشی باید به صورت تدریجی در طول ترم‌های تحصیلی ارائه شوند و نباید همه آن‌ها در یک ترم ارائه شوند. این کار نیاز به برنامه‌ریزی و هماهنگی از سوی مدیریت حوزه یا خود طلبه با مشورت استاد دارد. به عنوان مثال، کتاب «دروس استدلالی» آیت‌الله ایروانی، بخش اول آن در مرحله مقدمات قرار دارد. اما اگر طلبه درس «رساله عملیه» را به پایان رسانده باشد، در صورت نیاز می‌تواند برای یک یا دو ترم از تحصیل فقه دست بکشد، تا زمانی که منطق، رجال و اصول را به خوبی فرا گرفته تا توانایی لازم برای فراگیری کتاب «دروس استدلالیة» شیخ ایروانی را به دست آورد.

نکته سوم: برخی از این دروس مثل علم لغت و شاخه‌های آن و نیز علم رجال، نیاز به کارگاه های عملی و انجام تکالیف خانگی دارد.

نکته چهارم: این برنامه آموزشی با توجه به زمان‌بندی خود، تعداد روزهای آموزشی هر سال را بین ۱۴۰ تا ۱۵۵ روز در نظر گرفته است.

______________________ 

[1] حیدر حب الله، إضاءات فی الفکر والدین والاجتماع 1: سوال 206.