حیدر حب الله

ترجمه: سعید نورا

سوال[1]: شيخنا، آیا تقلید ابتدائی از میت مثلا رجوع به فتوای شیخ ابراهیم جناتی جایز است یا تنها به اعلم یا محتمل الاعلمیه باید مراجعه کرد؟ آیا تقلید ابتدایی از میّت جایز است؟ و چنانچه فرد میّت جزو محتمل الاعلمیت‌ها باشد آیا می توان از او تقلید نمود ؟ و اگر معنای تقلید مراجعه جاهل به عالم باشد آیا مرگ فقیه باعث جاهل شدنش می شود ؟! یا دلیل دیگری در این رابطه وجود دارد؟ شیخنا مگر نه این است که در موضوع مراجعه به اهل خبره برای انتخاب مرجع تقلید باید به اعلم یا محتمل الاعلمیه از اهل خبره و ثقات باید مراجعه نمود؟ چرا یک نفر از مراجع پیشگام نمی‌شود و بگوید: «فلانی و فلانی پس از من اعلم هستند و یا فلانی وفلانی در اعلمیت مساوی هستند؟» چرا برای این مهم کمیته‌هایی از اهل فن و مجتهدین امثال شما، همانند مراکز مشاوره و با هدف راهنمایی و توجیه متدینین در این رابطه تشکیل نمی شود تا با رصد رساله‌ها و درس و بحث مراجع در رابطه با خصوصیات هر مرجع اظهار نظر نماید؟

پاسخ:بنا بر نظر مشهور برای تقلید ابتدایی از میّت باید به اعلم زنده مراجعه نمود تا به شما اجازه این کار را بدهد و مراجعه به هر مجتهدی کفایت نمی‌کند. و اگر میّت خود جزو محتمل الاعلمیت‌ ها بود باز هم بنا بر این نظر نمی‌توان از او تقلید نمود.

همچنان که فقها ادله دیگری بر عدم جواز تقلید از میّت دارند و لزوما چنین ادعایی ندارند که فقیه با مرگ تبدیل به جاهل می شود! حال آنکه حتی با خروج از دنیای مادی و کنار رفتن پرده‌های غیب (بنا بر پذیرش عالم برزخ قبل از قیامت) بر علمش افزوده می‌شود. چندین نفر از علما – که به گمانم آقای خویی نیز جزو این دسته‌اند- معترفند که سیره عقلا فرقی بین تقلید از میّت و غیرش نمی‌بیند و افراد همیشه میّت را -در صورت عدم مانع- فردی قابل استفاده می‌دانند و اگر چنین نبود سیره عقلائیه شامل حال او نمی شد و میّت تخصصا از این بحث خارج بود .

و برای تشخیص اعلم مراجعه به فرد دارای خبرویّت حتی اگر دارای اجتهاد نباشد کفایت می‌کند و اعلمیت نیز در این زمینه صرف نظر از تعارض شهادات نیازی نیست.

اما اینکه یک مرجع خود اقدام به بیان سطح علمی جانشین خود نماید بعضا در برهه‌هایی و توسط افرادی صورت گرفته و آن مرجع با ارجاع مقلدینش در احتیاطها به فلان فرد که عمدتا به معنای اعلام اعلمیت آن فرد بوده این کار را انجام می‌داده اند. البته حتی اگر مرجعی اعلمیت فلان کس را اعلام نماید باز این نظر با دیگر نظرات تعارض می کند و او نیز یک اهل خبره به شمار می رود و نظرش فتوا نیست که برای مقلدینش بعد از مرگ الزام آور باشد.

اما کار‌گروه‌های مشاوره اهل خبره اگرچه ایده بسیار زیبایی است اما شبیه ایده‌هایی چون (المرجعیة الرشیدة و المرجعیة المؤسسة)[2] هنوز تا رسیدن به جایگاه مطلوب همگانی‌اش راهی طولانی در پیش دارد؛ شرایط کنونی و چند‌دستگی‌های موجود تأییدی بر درستی پیشنهاد شماست اما متأسفانه در آینده نزدیک تحقق آن ممکن نیست.

_______________________

[1] حیدر حب الله، إضاءات فی الفکر والدین والاجتماع 1: سوال 179.

[2] توضیح مترجم: اصطلاح «المرجعیة الرشیدة» دیدگاهی منسوب به جناب سيّد محمد باقر صدر و اصطلاح «المرجعیة المؤسسة» دیدگاهی منسوب به سید فضل الله است.