حیدر حب الله

ترجمه: سعید نورا

سوال[1]:  حدیثی با این تعبیر آمده است: حدّثنا أحمد بن محمد بن يحيى العطار، عن أبيه، قال: حدّثني أبو محمد العلوي الدينوري، بإسناده رفع الحديث إلى الصادق عليه السلام قال: قلت له: لم صارت المغرب ثلاث ركعات وأربعاً بعدها ليس فيها تقصير في حضر ولا سفر؟ فقال: «إنّ الله عز وجل أنزل على نبيّه صلّى الله عليه وآله لكلّ صلاةٍ ركعتين في الحضر، فأضاف إليها رسول الله صلى الله عليه وآله لكلّ صلاة ركعتين في الحضر، وقصر فيها في السفر، إلا المغرب والغداة، فلمّا صلّى المغرب بلغه مولد فاطمة عليها السلام، فأضاف إليها ركعة شكراً لله عز وجل، فلما أن ولد الحسن عليه السلام أضاف إليها ركعتين شكراً لله عز وجل، فلما أن ولد الحسين عليه السلام أضاف إليها ركعتين شكراً لله عز وجل، فقال: للذكر مثل حظ الأنثيين، فتركها على حالها في الحضر والسفر». سوال من این جاست: میزان صحت این حدیث، بر اساس دیدگاه شما و آراء آقای خوئی در علم رجال چقدر است؟

پاسخ: شیخ صدوق این روایت را در كتاب علل الشرائع 2: 324، و كتاب من لا يحضره الفقيه 1: 454 نقل کرده است. شیخ طوسی نیز این روایت را در (تهذيب الأحكام 2: 113) از کتاب من لا یحضره الفقیه نقل کرده است. همچنین این حدیث در کتاب های دیگری مثل ذکری الشیعة اثر شهید اول و کتاب الحدائق الناضرة از شیخ بحرانی نیز آمده است.

اما کتاب ذکری الشیعة و کتاب الحدائق الناضرة کتاب هایی فقهی هستند که هیچ ارتباطی با حدیث ندارند بنابراین این کتابها از مصادر پیشین خود این روایت را گرفته اند. وقتی سه مصدر اصلی این حدیث را مورد تحلیل قرار می دهیم. می بینیم که شیخ طوسی در کتاب تهذیب الأحکام این حدیث را ـ همانطور که خود تصریح کرده ـ از کتاب من لا یحضره الفقیه، گرفته است بنابراین شیخ طوسی سند جدیدی به این روایت ندارد تا بخواهیم جدا از سند صدوق آن را ارزیابی کنیم. بنابراین مصدر اساسی این حدیث دو کتاب علل الشرائع و کتاب من لا یحضره الفقیه می باشد. در این زمینه باید بگوییم:

اما در کتاب من لا یحضره الفقیه این حدیث اساساً بدون سند نقل شده است و آقای خوئی مراسیل صدوق را مطلقاً ـ همانطور که صحیح این است ـ نمی پذیرد اما کتاب علل الشرائع که متن حدیث را از آن نقل فرمودید، تنها مصدر این حدیث است وقتی سند این حدیث را مورد توجه قرار می دهیم چند نقطه ضعف در آن می بینیم:

أولاً: این سند مرسل است چرا که ابا محمد علوی دینوری این حدیث را به سند خود از امام صادق نقل می کند ولی این سند در کتاب علل نیامده است بنابراین این حدیث بین دینوری و امام صادق ع مرسل است.

ثانياً: أحمد بن محمد بن يحيى العطار نزد آقای خوئی و گروهی از علماء ـ همانطور که صحیح همین است ـ مجهول الحال است.  برای آشنایی با نظر آقای خوئی پیرامون وی ر.ک: (معجم رجال الحديث 3: 121 ـ 122).

ثالثاً: أبو محمد علوی دینوری مردی کاملاً مهم است. هیچی ذکری از او در کتب رجال نه شیعی و نه سنی دیده نمی نشود. آقای خوئی نیز اساساً او را در معجم نیاورده است. قاعده غالبی نیز این چنین است که وثاقت هر کسی که آقای خوئی در معجم نیاورده نزد او ثابت نیست. خیلی بعید از که این مرد (أبو محمد) همان حسن بن علی دینوری علوی باشد چرا که شیخ صدوق به صورت مستقیم از این مرد از زکار علوی نقل روایت می کند بنابراین چگونه میتوان پذیرفت بین شیخ صدوق و بین ابی محمد علوی در این جا دو واسطه وجود داشته باشد یعنی: احمد بن محمد بن یحیی عطار و پدرش محمد بن یحیی عطار با آن که وی خود بدون واسطه از حسن علوی نقل می کند. امری که دلیل بر تغایر این دوست. بنابراین این حدیث نزد آقای خوئی از لحاظ سندی ضعیف است و دیدگاه درست نیز همین است.

اما از جهت متن ـ از دیدگاه متواضعانه من ـ حداقل ابتداً مقداری پیچیدگی دارد چرا که در ابتدای آن می گوید: نماز دو رکعت دو رکعت تشریع شده است سپس می گوید دو رکعت مغرب، رکعتی به شکر میلاد زهراء س زیاد شده است سپس می گوید دو رکعت به خاطر حسن و دو رکعت به خاطر حسین علیهما الصلاة افزوده شده اند. اگر مقصود آن است که بعد از مغرب دو رکعت زیاده شده و سپس دو رکعت که در مجموع چهار رکعت می شود که همان نماز عشاء خواهد شد. چطور در ابتداء می گوید نمازها دو رکعت دو رکعت تشریع شده اند امر یکه نشان میدهد نماز عشاء از همان اول دو رکعت بوده است بنابراین اگر بعد از مغرب چهار رکعت به خاطر حسنین افزوده شود نماز عشاء در این صورت شش رکعت خواهد بود اما اگر مقصود آن است که دو رکعت افزوده شده ابتدا برای حسن بوده و سپس برای حسن علیهما السلام بر نمازهای چهار رکعتی افزوده شده معنای این سخن آن است که دو نماز چهاررکعتی داریم درحالی که سه نماز چهار رکعتی داریم.

افزون بر این که این روایت خود می گوید حضرت رسول از همان ابتداء دو رکعت بر هر نماز دو رکعتی افزود غیر از نماز مغرب و نماز صبح. امری که نشان می دهد حضرت رسول قبل از ولادت امام حسن و حسین علیهما السلام دو رکعت را به نمازهای چهار رکعتی افزوده بودند. در این صورت معنای زیاد شدن چهار رکعت به خاطر ولادت حسنین چیست؟ مگر این که مقصود از چهار رکعت بعد از میلاد حسنین ـ سلام الله علیهما ـ نافله ی نماز مغرب باشد نه نماز عشاء امری که بعید نیست و دیگر این اشکال متنی مطرح نخواهد بود.

در هر صورت، ترجیح بنده ـ و متعین نزد آقای خوئی بر اساس نظریات رجالی وی ـ این است که این حدیث ضعیف است. والله العالم.

[1] حیدر حب الله، إضاءات فی الفکر والدین والاجتماع 1: سوال 114.